Niewdzięczność

Na początku lutego 1842 roku 25-letnia Charlotte Brontë i 23-letnia Emily Brontë udały się do Brukseli z nadzieją, że zdobyte tam doświadczenia umożliwią im pewnego dnia otworzenie ich własnej szkoły w Yorkshire. Siostry zatrzymały się na pensji prowadzonej przez Claire Zoë Parent przy rue Isabelle. Mąż Claire, Constantin Heger, uczył w pobliskiej Athénée Royal, ale też dodatkowo prowadził lekcje literatury francuskiej na pensji żony. Na zajęciach Heger omawiał z pensjonarkami teksty francuskich autorów i to właśnie na nich miały się wzorować wyprawki i eseje pisane przez Charlotte i Emily w ramach pracy domowej. Heger był utalentowanym nauczycielem, namawiającym swe podopieczne do pisania, ale też wymagającym co do formy - “Poet or not…. study form” zwykł upominać Charlottle.   

Constantin Heger

Odnaleziony niedawno w Musée Royal de Mariemont rękopis zatutułowany L’Ingratitude (Niewdzięczność) okazał się pierwszym z 30 opowiadań napisanych przez siostry Brontë w ramach tych lekcji i świadczy o tym, że Charlotte przybyła do Belgii z całkiem solidnymi podstawami języka francuskiego. Brian Bracken, który odkrył rękopis w związku z badaniami nad biografią Constantina Hegera, zidentyfikował czternaście błędów gramatycznych w opowiadaniu Brontë, ale większość z nich jest typowymi pomyłkami popełnianymi przez osoby anglojęzyczne piszące po francusku. 
 

 
Ingratitude wydaje się wzorować na pisarstwie La Fontaine’a i J.P. Floriana. Hagen wykładał twóczość obu pisarzy na Athénée Royal i najprawdopodobniej używał tych samych materiałów na lekcjach przy rue Isabelle. Dopiero potem pensjonarki przeszły do bardziej skomplikowanego pisarstwa Chateaubriand, Bossuet i Hugo.
 

 Charlotte Brontë

Lekcje zostały przerwane nagle w listopadzie 1842 roku, po otrzymaniu wiadomości o śmierci ciotki sióstr. Jednak już w styczniu 1843 roku, Charlottle wróciła do Brukseli i rozpoczęła pracę na tej samej pensji jako nauczycielka angielskiego. W tym czasie była już zakochana bez pamięci w Hagerze, mimo że ten był szczęśliwym mężem i ojcem trójki dzieci. Rok później, trawiona przez to beznadziejne uczucie (a także przez niechęć ze strony Claire) Charlotte na zawsze opuściła Belgię. Jeszcze do 1845 roku pisała listy do Hagera, ale korespondencja ich wkrótce się urwała. Po raz ostatni Charlotte powróciła do całej sprawy w powieści Villette, opublikowanej w 1853 roku, z tą jednak różnicą, że opisany przez nią nauczyciel odwzajemnia uczucie bohaterki, a Brontë na koniec go uśmierca.

Odnalezione po latach opowiadanie można przeczytać w oryginale i w angielskim tłumaczeniu tutaj.

“Zapachy Miast”–Dawid Rosenbaum

 

Jakże apetycznie pachniała mi ta książeczka, siedząc na półce od paru miesięcy i czekając na swoją kolej! Obiecująca koncepcja i tytuł, a nawet dosyć przyjemna okładka. W środku krótkie i jeszcze krótsze eseje podróżnicze. Są miasta (chociaż nie tylko) i są zapachy. Paryż pachnie bagietkami, Nowy Jork – kawą w papierowym kubku, Côte d'Azur – słynną “piątką” Chanel. Czyli niestety nic nowego. W Maroko autor raczy się słodyczami, w Szkocji pije whiskey za 200 Euro, a w Amsterdamie, ku zdziwieniu, dostaje śledzia, a potem (co już mniej zaskakujące) pali trawkę. Przerzucając strony miałam wrażenie, że czegoś mi brakuje. Tylko kilka razy opowiedziana historia, albo spostrzeżenie naprawde przykuło moją uwagę. Spodobała mi się postać polskiej tłumaczki i jej całkowicie białego, nowojorskiego mieszkania (sama o takim wnętrzu marzę), a także epizod z meksykańskim wydaniem Playboya, który był tak naprawdę chyba jedynym zabawnym momentem. Gościnność szkockiej rodziny była wzruszająca, a główna atrakcja pewnego modnego moskiewskiego klubu – jedyna w swoim rodzaju.

Pomimo bogactwa zapachów książka nie porywa. Autor próbuje wprowadzić czytelnika w świat, który on postrzega w niezwykle zmysłowy sposób, ale nie do końca mu się to udaje. Brakuje atmosfery, bardziej rozbudowanego tła, a może nawet i wnikliwości. Wszystko to jakieś takie powierzchowne i niedopowiedziane. Poza tym Rosenbaum pisze raczej ostrożnie, co moim zdaniem kłóci się trochę z całą koncepcją. O zmysłach powinno sie przecież pisać odważnie i z polotem.

Z kolei ostrożność, z jaką autor wspomina o swojej orientacji seksualnej nie powinna dziwić. Na pewno nie w takim konserwatywnym społeczeństwie jak polskie. Dobrze, że pisze się o tym trochę częściej. Myślę, że jest to niezbędne w procesie oswajania się Polaków z tą innością, która w wielu krajach słusznie przeszła do porządku dziennego. Co prawda wątki te mogłyby zostać wplecione w trochę bardziej zgrabny sposób (momentami wydawało mi się, że estetycznie Rosenbaum za bardzo się zbliża do raczej topornych i seksistowskich zachwytów Pałkiewicza ).

Trudno mi z czystym sercem polecić tą książkę, zwłaszcza tym, którzy mieli już do czynienia z literaturą podróżniczą. Zamiast tego polecam chociażby Anthonego Bourdaina, który o smakach i zapachach napotkanych w różnych (i często bardziej egzotycznych, a przynajmniej ciekawych miejscach) pisze z wnikliwością, polotem i bez romantycznego owijania w bawełnę. Mimo tego, że jego książki nie odwołują się wprost do zmysłu węchu, i nie obiecują podróży zmysłowych na miarę Suskina, potrafi on skutecznie przenieść czytelnika w świat jego własnych doznań. A jeśli nie macie akurat nic podróżniczego na półce, a właśnie marzycie, tak jak ja, o wakacjach, to myślę, że nie zaszkodzi sięgnąć po “Zapachy Miast” przy porannej kawie, albo wtedy, gdy na lekturę mamy zaledwie 10-15 minut.

“Hood”–Stephen Lawhead

Zdawać by się mogło, że motyw najsłynniejszego rzezimieszka o złotym sercu, czyli Robin Hooda przerobiony został na wszelkie możliwe sposoby. Od kina niemego, poprzez szereg seriali i filmów, musical, hollywoodzką pop produkcję, a nawet kreskówki (wersja do wyboru: Robin jako wredny kaczor, albo Robin jako sprytny lis) postać ta inspiruje współczesnych bardów nie mniej niż ich poprzedników setki lat temu.

Czy z takiej legendy można wyciągnąć coś nowego? Otóż okazuje się, że tak – a mianowicie można podarować jej odrobinę wiarygodności. Zeszłoroczny sukces “Gry o Tron” wywołany ekranizacją powieści przez HBO pokazał po raz kolejny niesłabnącą fascynację tematyką historyczną (saga Martina tradycyjnie uważana jest za literaturę fantastyki, moim zdaniem czyta się to bardziej jak powieść historyczną). Z drugiej strony wielu z nas wstrzymuje oddech przez zapowiadaną na grudzień i jakże oczekiwaną ekranizacją Hobbita. Czy w takim tłoku jest miejsce na kolejną wersję trochę przebrzmiałej opowieści o Robin Hoodzie? Moim zdaniem tak, bo autor trylogii King Raven (Król Kruk), Stephen Lawhead przygotował się do tematu solidnie i prezentuje legendę w nowym świetle.

Pierwsze wzmianki o postaci, którą obecnie nazywamy Robin Hoodem pochodzą z wczesnych lat sześćdziesiątych XIII wieku. Sto lat później mamy już do czynienia z całym repertuarem pieśni i poematów wykonywanym przez trubadurów na przestrzeni całego królestwa. Oczywiście Robin nie zawsze występował w nich pod tym samym imieniem (czasem to był Robert Hood, albo Whoode, czasem Robin Hod, Hode, a nawet Roger), ale też sama legenda wędrując z jednego miejsca na drugie niejako przystosowywała się do lokalnych warunków. Z najwcześniejszych przekazów wynika, że Robin wcale nie był szlachetnie urodzonym bohaterem, ale raczej nieokrzesanym, a nawet wulgarnym złodziejem, niewątpliwie całkiem niebezpiecznym, który całe zrabowane srebro zatrzymywał dla siebie. Ot i koniec legendy – trochę dociekliwości i jej romantyczna wersja zostaje nam rozłożona na łopatki.

Okazuje się, że dopiero z biegiem czasu, legenda stopniowo przybierała atrakcyjne średniowieczne szaty: do Robina dołączają Mały John i braciszek Tuck, a wraz z nimi szeryf  Nottingham, który wbrew powszechnej opinii nie zawsze był łotrem. Piękna Marian pojawia się najpóźniej, bo dopiero na początku XVI wieku. Wreszcie pora na wielkich nieobecnych, czyli dostojnych władców – ani całkiem niezły król Jan, ani nie całkiem dobry król Richard nie pojawiają się we wczesnych wersjach legendy. Jedynym monarchą, o którym można znaleźć krótką wzmiankę jest król Edward, ale o którym Edwardzie mowa – nie wiadomo.

Wreszcie, jakby tego było mało, Lawhead przenosi całą historię z Anglii do Walii. To właśnie tam, według niego, miała narodzić się legenda o Robin Hoodzie, a świadczą ku temu następujące fakty:

1) WALIJSKI TEMPERAMENT

W 11oo roku Gerald Walijczyk – wysoko urodzony szlachcic, którego matka była walijską księżniczką opisał jej rodaków jako ludzi wytrzymałych, podstępnych i dowcipnych, ale też mściwych i żądnych ziemi. Ale przede wszystkim nieskończenie oddanych wolności i wręcz przesadnie skłonnych do walki. Według Geralda lud Cymry to lud wojowników. W przeciwieństwie do Normanów podzielonych na militarną arystokrację i chłopów, każdy Walijczyk umiał posługiwać się bronią, nie wyłączając kobiet.

2) TŁO HISTORYCZNE

Dwa miesiące po bitwie pod Hastings w 1066 roku, Wilhelm Zdobywca i  jego baronowie opanowali 80 procent Anglii. Całkowite podporządkowanie tych ziem zabrało im następne dwa lata. Ale, co istotne, opanowanie Walii nastąpiło dopiero po 200 latach nieustającego konfliktu. Widząc jak sprawy stoją Wilhelm postanowił zostawić Walię tymczasowo w spokoju, mądrze rezygnując z wojny, której i tak wygrać nie był w stanie. W tym celu pomiędzy Anglią a wojowniczymi Walijczykami stworzona została strefa buforowa, tzw. Marchia. To pokojowe podejście zmieniło się wraz z wejściem na tron Williama II, który w Walii nie widział nic innego, jak sposób na opłacenie kosztownych wojen we Francji. W tym właśnie historycznym kontekście rozpoczynają się przygody Robin Hooda.

3) LOKALIZACJA

Geograficzne uwarunkowania także wskazują na Walię jako ojczyznę Robin Hooda. O ile lasy angielskie były już wtedy dobrze zarządzanymi przedsiębiorstwami, tak Walia nadal posiadała dziewicze puszcze, nie tknięte przez człowieka. W lasach Sherwood Robin i jego banda nie byli by w stanie skutecznie się ukryć, w przeciwieństwie do borów walijskich, gdzie z powodzeniem mogli się ukrywać przez długie lata.

4) LUK

Łuk (tzw. long bow, czyli długi łuk), który jest nieodłącznym atrybutem Robin Hooda, jest jednocześnie charakterystyczny dla Walii. O angielskim talencie do łucznictwa wspomina się często. Rzadko jednak słyszy się to, że tej sztuki Anglicy i Saksończycy nauczyli się właśnie od Walijczyków, mimo że fakt ten jest bardzo dobrze udokumentowany.

Jeśli fakty burzące nieco romantyczną otoczkę legendy o Robin Hoodzie nie zniechęciły Was do sięgnięcia po książkę Stephena Lawheada, to może zniechęcić to, że trylogia nie została jeszcze przetłumaczona na język polski, mimo że w oryginale wydana została w latach 2006-2009. Mimo tego, warto na nią poczekać, bo czyta się ją z prawdziwą przyjemnością. Postacie są wiarygodne, nie mają nadprzyrodzonych zdolności, popełniają błędy (bo przecież nie są wszechwiedzące) i uczą się na nich. Bran ap Brychan, książę Elafael, nie od razu zostaje Robin Hoodem, a jego przemiana opisana jest uważnie i bez pośpiechu.

Opowieść o Robin Hoodzie, będąc sama w sobie legendą, nawiązuje do legend i tradycji rdzennej ludności walijskiej – co jest kolejną ważną zaletą powieści Lawheada. Pojawia się ważna postać o imieniu Angharad, która staje się duchowym przewodnikiem Króla-Kruka, czyli Brana, czyli Robin Hooda. Jest oczywiście Mały John i braciszek Tuck, a także niemała grupa wrogów – zachłannych, nieczułych i okrutnych baronów i dostojników kościelnych. Ten nieustanny konflikt, podsycany skomplikowaną średniowieczną polityką stanowi oś opowieści, ale też nasuwa skojarzenia z innymi powieściami osadzonymi w podobnych realiach, chociażby z “Filarami Ziemi” Kena Folletta.

Na zakończenie jeszcze jeden powód, dla którego polecam tą wersję opowieści o Robin Hoodzie. Na samym końcu książki znajdujemy oto taką notę:

“The author gratefully acknowledges the assistance of Mieczysław Piotrowski and the cooperation of Józef Popiel, Director of Białowieski National Park, who kindly allowed me to ream freely in the last primeval forest in Europe”

(Autor pragnie podziękować za pomoc Mieczysławowi Piotrowskiemu i Józefowi Popielowi, dyrektorowi Białowieskiego Parku Narodowego, którzy byli na tyle uprzejmi, by pozwolić mu na swobodne włóczenie się po ostatnim pierwotnym lesie Europy”.)

2011: Podsumowanie

Jak zwykle trudno mi wskazać tą jedną książke, która zasługuje na miano zwycięzcy. Więcej sensu ma moim zdaniem wyliczenie tych pozycji, które coś we mnie zmieniły, coś mi nowego ukazały, a może po prostu te, które przeczytałam z wielką przyjemnością. Dużo mniej kłopotu sprawia mi podanie tytułów, które w jakiś sposób mnie zawiodły. Zacznę więc od tej kategorii.

Po fantastycznej “Pokucie” Iana McEwana miałam okazję kupić po dobrej cenie pare innych powieści tego autora. “Na Plaży Chesil” czytało się jeszcze dosyć dobrze, “Sobota” natomiast była moim zdaniem fatalna. Przemęczyłam się przez tą niedługą, jakby nie było, opowieść omijając kilka stron tu i ówdzie (a dodam, że nie robię tego nigdy; ostatni raz przeskakiwałam przez strony lektur w liceum). Dygresje, w które wpadał głowny bohater były nudne i zdecydowanie za długie. Zresztą cała powieść, której nie mogłam po prostu odłożyć ze względu na niepewne zakończenie, nadaje się raczej na krótkie opowiadanie.

Inną książką, która w jakiś sposob mnie zawiodła była “Gra o Tron”. Wiem, że pewnie mocno narażę się wielu fanom G.R.R. Martina, ale szczerze mówiąc nie bardzo rozumiem ten cały zachwyt. Powieść nie wywarła na mnie wrażenia pomimo potężnego potencjału jaki w niej tkwi. Czegoś mi w niej zabrakło. Może za dużo w niej polityki, a trochę za mało magii? Zaczęłam nawet czytać drugą część, ale po kilkudziesięciu stronach straciłam do tej historii całe moje serce. A szkoda.

Ubiegły rok był dla mnie łaskawy, jeśli chodzi o nowo poznanych autorów. Już wiem, że wielu z nich pozostanie ze mną na długo. To własnie w tamtym roku zaczęłam czytać kryminały Henninga Mankella, poznałam fantastyczną Irene Nemirovsky, Kate Atkinson, czy Jo Nesbo. Wyróżnienie należy się także pisarstwu Maurice Druona i jego wspaniałemu cyklowi “Królowie Przeklęci”.

Jeżeli miałabym wskazać konkretne faworytki do tytułu najlepszej książki roku 2011, to byłyby to następujące pozycje:

1) “Tajemnica Lady Audley”, May Elizabeth Braddon– czyli wiktoriański kryminał napisany przepieknym językiem. Elegancki i nastrojowy.

2) “Dziwny Przypadek Psa Nocą”, Mark Haddon – wzruszająca (ale nie smutna) opowieść o autystycznym chłopcu. Niekonwencjonalna i wciągająca.

3) “Nocna Zamieć”, Johan Theorin – klimatyczny kryminał, którego akcja osadzona się na szweckiej wyspie Olandii. Skandynawskie pisarstwo najlepszego gatunku.

4) “Kobieta w Klatce”, Jussi Adler-Olsen – zauważyłam, że z biegiem lat coraz rzadziej trafiają mi się książki, przez które zarywam noce. Problem ten absolutnie nie dotyczy kryminałów Adlera-Olsena. Nie tylko mało spałam, ale też moje myśli ciągle obracały się wokół powieści, kiedy zmuszona byłam zrobić przerwę w czytaniu. Przerw tych było jednak niewiele, bo książke przeczytałam w tempie błyskawicznym. Dodatkową (i wielką) zaletą jest humor – tak przecież rzadko spotykany w skandynawskich kryminałach…

Coś na Halloween, ale niekonwencjonalnie

Gdybym wiedziała przed sięgnięciem po "Zawsze mieszkałyśmy w Zamku", że twórczość Shirley Jackson zainspirowała Stephena Kinga, pewnie wiedziałabym też czego się spodziewać po tej krótkiej opowieści. Ale i tym samym ominęła by mnie niespodzianka! Z jakiegoś powodu tytuł skojarzył mi się raczej z romantycznym otoczeniem zakurzonych mebli i porośniętych mchem rozwalających się murów. Szybko okazało się jednak, że tytułowy zamek jest przede wszystkim więzieniem.

Zamek chroni mieszkające w nim siostry Blackwood przed ostracyzmem. Spowodowany jest on pewnym wydarzeniem sprzed kilku lat, kiedy to pozostała część rodziny została otruta przy niewinnym, niedzielnym obiedzie. Mimo upływu czasu sprawa pozostaje niejasna, a nieustająca niechęć, a wręcz nienawiść mieszkańców pobliskiego miasteczka sprawia, że starsza siostra, Constance nigdy nie wychodzi z domu, a młodsza Mary Katherine (Merricat) ucieka w świat guseł i czarów, a jej najbliższym przyjacielem jest kot. Ostatnim mieszkańcem "zamku" jest wpół-szalony wuj Julian. Na początku wydaje się, że powrót do normalności jest kwestią czasu. Za namową sąsiadki - jedynej osoby, która odwiedza "zamek", starsza siostra rozważa przekroczenie progu domu, który do tej pory chronił ją przed ludzkimi językami i nieukrywaną niechęcią. Wkrótce jednak pojawia się jeszcze jeden, bardziej niespodziewany gość. Jego wizyta, która od początku nie wróży niczego dobrego, kończy się bardzo burzliwie. Bo okazuje się, że wystarczy mała iskra by rozniecić ognień ludzkiej nienawiści, który zdawał się powoli przygasać.  

"Loteria" to z kolei opowiadanie o tym, czym zakończyła się pewna z pozoru niewinna loteria przeprowadzana co roku w małej wiosce zagubionej gdzieś pośród pól kukurydzy. Nowela ta po raz pierwszy ukazała się w czerwcu 1948 roku w magazynie New Yorker. Co ciekawe odbiór opowiadania był nader negatywny, co zaskoczyło tak pisarkę jak i wydawców magazynu. Wielu czytelników odwołało prenumeratę New Yorker'a tego lata, a pisarka (jak na ironię) otrzymała w tym czasie wiele przepełnionych nienawiścią listów. Dzisiaj "Loteria" uznawana jest za klasykę i od wielu lat omawia się ją w amerykańskich szkołach.

Elementem, który łączy obie książki jest na pewno nastrój napięcia, ale też i pytanie, do czego zdolny jest człowiek, kiedy czuje za plecami poparcie grupy. W tłumie człowiek traci swoją indywidualność, chętnie przenosi co najmniej część odpowiedzialności za własne czyny i myśli na innych. Wspólnota ujawnia to, co w człowieku słabe i złe, dając jednocześnie iluzję siły i bezkarność. Niestety historia ludzkości jest pełna przykładów na to, że takie postawy nie są jedynie wytworem literackiej wyobraźni.

Historia pewnego małżeństwa

Pierwszy śnieg bywa bajeczny, zwłaszcza gdy przykrywa nieśpiesznie grudniową ziemię, rozścielając dywan pod przybycie puchatej choinki. W październiku, miesiącu pomarańczowej królowej – dyni, kiedy to dzieciaki przygotowują kostiumy i śnią o słodyczach, śnieg jest niczym innym jak przygnębiającą zapowiedzią długiej zimy. Już wczoraj zrobiło się niezwykle zimno jak na tą porę roku, a dzisiaj pozłacany dywan liści przykryła breja śniegu i deszczu. W taki smętny dzień trudno znaleźć energię na coś innego jak czytanie i regularne spacery do kuchni po kolejną gorącą herbatę. Może to właśnie ten przedwcześnie zimowy chłód sprawił, że trudno mi było wykrzesać parę ciepłych myśli na temat książki, którą właśnie dziś dokończyłam czytać.

“The Story of a Marriage” rzeczywiście wywołuje momentami skojarzenia z “Drogą do Szczęścia”, ale jednocześnie pojedynek ten według mnie przegrywa. W obu powieściach motyw przewodni – małżeństwo – osadzone zostało w ciekawej scenerii amerykańskiego przedmieścia lat pięćdziesiątych. I na tym właściwie podobieństwo się kończy.

Oczekiwałam lektury trzymającej mnie w napięciu, szokującej tajemnicy i paru zwrotów akcji. Zamiast tego książka zaskoczyła mnie, ale mam wrażenie, że nie tym, czym powinna. Największa tajemnica małżeństwa Pearlie i Hollanda, która jest jednocześnie rdzeniem historii, wcale nie jest takim wielkim zaskoczeniem, ujawniona zostaje zresztą dosyć wcześnie. Potem dzieje się niewiele, aż do zakończenia, które wydaje się po prostu jednym z możliwych wariantów, czyli jednym słowem tak naprawdę nie zaskakuje. 

Przyznam, ze książka napisana jest ładnie. Liryczność, na którą powołuje się wielu recenzentów jest właściwie jej najmocniejszą stroną. Najsłabszą wydaje mi się fabula, która w pewnym momencie wydała się za bardzo "rozciągnięta" i postacie, które mnie osobiście nie przekonały. Może gdyby autorka powieści była czarnoskórą pisarką, postać Pearlie byłaby bardziej prawdziwa? A tak brakowało jej, według mnie, integralności. Trudno mi uwierzyć, że w czasach kiedy różnice pomiędzy białymi i czarnymi były bardzo głębokie, istniał ktoś taki jak Pearlie, ktoś w kim jest tak niewiele afroamerykańskiej tożsamości. Myślę, że to szokuje o wiele bardziej niż tajemnica, którą skrywają małżonkowie, w dodaktu każde z osobna. O Hollandzie wiemy właściwie bardzo niewiele, tylko tyle ile zdołamy się dowiedzieć od Pearlie, która kilka razy powtarza, że "nie znamy tych, których kochamy". Nie znamy? A może nie dajemy sobie i tej drugiej połówce szansy na to poznanie? Uciekamy przed prawdą, ale ona - jak to ona - najczęściej wyłazi szczelinami i w kończu nas dopada. W przypadku Pearlie kij ten ma jednak dwa końce, bo przecież prawda równie dobrze może nas zranić, jak i przynieść ulgę.

Biorąc pod uwagę tytuł spodziewałam się przede wszystkim literackiego studium małżeństwa. Zamiast tego dostałam opowieść o wszystkim po trochu: o powojennej amerykańskiej paranoi, o społecznych nierównościach, o nietolerancji wobec homoseksualizmu, no i wreszcie o kobietach wychowanych w pokorze i żonach cierpiących w milczeniu. Zresztą sam autor w pewnym momencie dochodzi do podobnego wniosku i stwierdza, że: “To jest opowieść o wojnie. Chociaż nie tak miało być. Rozpoczęła się opowieścią o miłości, opowieścią o małżeństwie, wojna jednak przyczepiła się do niej jak rozbite szkło”. 

Nie jest to zła książka, a już na pewno nie jest to źle napisana książka. Ale mimo wszystko żal mi trochę czasu, który mogłam poświecić na bardziej interesującą historię - taką, która w przeciwieństwie to powieści Greera, zostałaby ze mną na dłużej.

Strand

Wycieczka do Nowego Jorku okazała się bardzo przyjemna. Jesienna pogoda dopisała, towarzystwo też niczego sobie. Nawet chiński autobus okazał się interesującą przygodą (i kursem cierpliwości). Od mojej ostatniej wizyty Nowy Jork wydaje się być jeszcze bardziej zatłoczony i zastanawiam się o ile bardziej może być zatłoczony, zanim z hukiem pęknie w szwach. Po pierwszym, lekko ogłuszającym wrażeniu (jakbym zapomniała jak prędko życie się toczy w tej metropolii) z przyjemnością chłonęłam atmosferę tego jedynego w swoim rodzaju miasta, w którym bohema spaceruje rękaw w rękaw z wypolerowanymi właścicielami wielomilionowych apartamentów tuż ponad.

Gdyby to był mój pierwszy raz na Manhattanie, pewnie napisałabym o wizytówkach miasta, na czele z kultowym Times Square (który zdecydowanie warto zobaczyć nocą). Tym razem jednak cała moja radość skupiła się na miejscu równie kultowym – antykwariacie Strand.

Dzieje księgarni sięgają roku 1927, kiedy to Ben Bass postanowił otworzyć kolejny, 48 z kolei, sklep z książkami w okolicy znanej od schyłku XIX wieku jako Book Row. Dzisiaj Strand jest jedyną pamiątką tamtej ery. W latach siedemdziesiątych, nagrodzony Pulitzerem George Will tak opisał antykwariat: “8 mil wartych zachowania w tym mieście znajduje się na skrzyżowaniu ulic 12-tej i Broadway. Są to zawalone książkami półki księgarni Strand”.



Dzisiaj Strand imponuje 18 milami książek i wielką (jak na nowojorskie standardy) powierzchnią, na którą składają się cztery piętra zastawione półkami. Główne, pierwsze piętro księgarni zajmuje literatura piękna, kryminały, poezja, książki historyczne i kucharskie, a także stoisko z pamiątkami.
  

Piętro niżej znajdziecie, między innymi, książki podróżnicze i literaturę zakazaną.
Drugie piętro zajmują: komiksy, literatura dziecięca, sztuka, fotografia, moda i architektura.
Trzecie piętro w całości zajmują książki rzadkie i cenne.

 

Oprócz typowej działalności prowadzonej przez tą księgarnię/antykwariat, Strand oferuje kilka ciekawych usług skierowanych do zabieganych nowojorczyków. Pierwszą jest tzw. “Book by Foot”, czyli “Książki na stopy”. Jest to nic innego, jak kompletowanie prywatnych bibliotek, które można zakupić lub wypożyczyć. Co wiecej Strand oferuje też pomoc w skompetowaniu zbiorów tematycznych, bądź też według autora. Oprócz sprzedaży księgarnia prowadzi także płatną bibliotekę, a ostatnie piętro można wynając na różnego rodzaju spotkania, a nawet przyjęcia.

Jeśli chodzi o mnie, to nigdy bym nie zleciła komuś innemu tego, co mi samej sprawia tyle przyjemności. Chociaż szperanie w tak wielkim antykwariacie jest nie lada wyzwaniem. W pewnym momencie zabrakło mi rąk (do których co raz coś po drodze chyłkiem wpadało) i dostałam wózek. Od tej pory śmigałam pomiędzy regałami i piętrami aż miło (na szczęście była winda).

Biorąc pod uwagę to, że do domu daleko, obiecałam sobie (obiecanki-cacanki), że będę uważać z ilością zakupionych książek. Niskie ceny i wybór przekonał mnie jednak do tego, że człowiek niejedną potrafi znieść niewygodę w imię wyższej konieczności. Tylko uczucie niedosytu uświadamia mi, że mogło być gorzej. Chociaż i tak na wszelki wypadek postanowiłam nie przyznawać się do zakupów. Zawsze przecież mogę powiedzieć, że pożyczyłam… Na szczęście małżonkowi znudziła się chyba ta dwudniowa samotność, bo chwycił od razu za torbę i o nic nie pytał.
A oto co znalazłam:


“Firewall” (“Zapora”) – Hanning Mankell, czyli  kolejna kolejna odsłona szwedzkiego kryminału z Kurtem Wallanderem w roli głównej.
“The Pianoshop on the Left Bank” – Thaddeus Carhart, czyli pamiętnik z Paryżem na pierwszym i pianinem na drugim planie.
“The Legacy” – Katherine Webb, polecana przez Padmę powieść autorki o  (żeby było ciekawiej) identycznym nazwisku jak moje
“Brideshead Revisited” (“Znowu z Brideshead”) – Evelyn Waugh. Anglia dwudziestolecia międzywojennego. Klasyka.
“Suite Francaise” (“Francuska Suita”) – Irene Nemirovsky. Będąc pod urokiem opowiadań tej tragicznie zmarłej autorki postanowiłam sięgnąć po jej najbardziej znaną powieść.
“Brat Farrar” (“Bartłomiej Farrar”) – Josephine Tey. Jeden z kryminałów autorki “Córki Czasu”.
“The Story of a Marriage” – Andrew S. Greer. Poszukiwana po jeszcze jednej zachęcającej recenzji Padmy.
“The Devil’s Star” (“Pentagram”)– Jo Nesbo, czyli czas poznać kolejnego (i to bardzo chwalonego) autora skandynawskich kryminałów. Przyznać muszę, że zdziwiło mnie to, jak niewiele skandynawskich autorów udało mi się znaleźć w Strand. Czy świadczy to o tym, że kryminały te są aż tak popularne, czy wręcz przeciwnie?
“Clair de Lune” Pierre’a La Mure, autora “Moulin Rouge”. Opowieść o Claude Debbussy’m i belle epoque.
“The Discovery of Heaven” (“Odkrycie Nieba”) – Harry Mulisch, jedna z najgłośniejszych pozycji powojennej literatury europejskiej.

Football’owa Refleksja

Amerykański sezon sportowy na bieganie za piłką w pełni, a ja w swej aspołecznej i zapewne niepoprawnej politycznie ignorancji w myślach cytuję prof. Chomsky’ego:
Jest oczywistym to, że profesjonalny sport, taki sport, w którym nie bierzemy bezpośredniego udziału, odgrywa w społeczeństwie istotną rolę (…) Bez wątpienia przyciąga on ogromną uwagę (…).
Polityka jest jedną z tych rzeczy w życiu społecznym, w którą możemy zaangażować się wykorzystując naszą inteligencję. Ludzie nie traktują jednak swojego udziału w niej poważnie. A skoro tak, to szukają innych dziedzin, w które mogliby włożyć energię i którymi mogliby zając myśli. Jedną z tych rzeczy jest sport. Na naszą rzeczywistość składają sie: mało interesująca praca, brak jakiegokolwiek kreatywnego zajęcia pod ręką, kiczowata kultura, której jesteśmy biernymi obserwatorami, i wreszcie życie polityczno-społeczne, które jest poza naszym zasięgiem, bo należy do bogatych. Cóż więc pozostaje? No więc tym, co nam pozostaje jest sport, któremu poswiecamy wiele uwagi, inteligencji i pewności siebie. Myśle, że ogólnie rzecz biorąc do tego właśnie sprowadza się jego najważniejsza funkcja społeczna. Co oczywiście tłumaczy powód dla którego pewne dyscypliny sportowe w tak wielkim stopniu wspierane są przez najbardziej wpływowe instytucje. (…)

Sporty mają jeszcze inną , użyteczną funkcję. Są one wspaniałym sposobem na wyhodowanie szowinizmu. Pielęgnowana od wczesnych lat irracjonalna wierność drużynom sportowym sprzyja wykształceniu szowinistycznych postaw, które potem z łatwością przenoszą się na inne sfery (…). Dlaczego ma nas ekscytować to, że nasza drużyna piłkarska wygrywa i z jakiej racji płaczemy nad jej porażką? (…) To irracjonalne przywiązanie do nie mającej większego znaczenia zbiorowości, jest niczym innym jak treningiem subordynacji względem władzy i treningiem szowinizmu. Podziwiamy tych nowoczesnych gladiatorów za to, że potrafią robić rzeczy, których zwyczajny śmiertelnik zrobić nie jest w stanie, (…) co nie przeszkadza nam traktować tego, mimo wszystko, jako wzoru do naśladowania. Do tego jeszcze gladiatorzy Ci walczą w naszym imieniu, dlatego też należy im się z naszej strony słuszny doping. (…) A tak naprawde to jest to nic innego jak: irracjonalna rywalizacja, irracjonalna lojalność w stosunku do systemów władzy i bierne przyzwolenie na raczej marne wartości. Właściwie trudno sobie wyobrazić, że coś mogłoby bardziej przyłożyć się do autorytatywnych postaw, angażując w to jednocześnie ludzką inteligencję i odciągając uwagę od innych rzeczy.

Spoglądając na całość tego fenomenu, trudno oprzeć się wrażeniu, że gra on istotną społeczną rolę (…) jest on częścią całego system indoktrynacji i propagandy, i jako taki warty jest bliższej analizy.
 
Źródło:

  “Understanding power. The Indispensable Chomsky”,

    Edited by Peter R. Mitchell and John Schoeffel,

    New York, 2002, str. 98-100.

Cytat Dnia [Hrabina Ranfurly]

“Wydawać by się mogło, że nad Jerozolimą ciąży klątwa – tak rzadko spotykam tutaj szczęśliwych ludzi. Napięta atmosfera dotyczy nie tylko religii; wydawać by się mogło, że wielowiekowe niepokoje są ciągle żywe. Myśli te wynikają być może z mojego własnego smutku, chociaż podejrzewam, że Jerozolima na zawsze pozostanie miejscem konfliktu”.

“It seems (…) that there is a curse on Jerusalem – I so seldom meet anyone who is happy here. There is a tense atmosphere, not only over religions but as if turmoils of centuries are still alive. Perhaps these thoughts stem from my own sadness, yet I suspect Jerusalem must remain, for ever, a place of conflict”.

Hrabina Ranfurly, 8 październik 1941 r. (Jerozolima)
Antologia “The Assassin’s Cloak”

Cytat Dnia [H.C. Robinson]

“Przyjemność dnia nie powinna być mierzona wielkością miejsca jake zajmuje on w tym dzienniku”.

“The pleasure of the day is not to be measured by the small space it occupies in this journal”.

Henry Crabb Robinson, 7 październik 1826 r.
Antologia “The Assassin’s Cloak”

Cytat dnia [H.D. Thoreau]

“Doktor Barlett wręczył mi dzisiaj gazetę, pragnąc abym wyłożył na pomnik Horacego Manna. Odmówiłem, i powiedziałem, że myślę, że po swojej śmierci człowiek nie powinien już więcej zabierać miejsca na ziemi.”

“Dr Bartlett handed me a paper to-day, desiring me to subscribe for a statue to Horace Mann. I declined, and said that I thought a man ought not more to take up room in the world after he was dead”.

H.D. Thoreau, 18 września 1859 r.
Antologia “The Assassin’s Cloak”

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie–czyli subiektywnie o lekturach

Do tematu lektur szkolnych mam podejście dysyć emocjonalne. Nigdy nie lubiłam jak ktoś na siłę przekonywał mnie do takiej, albo innej ideologii, a tak właśnie czułam się za każdym razem kiedy czekało mnie przymusowe opracowywanie dzieł literackich, których nie miałam ochoty i nie byłam w stanie czytać. Nie będę nawet wnikać w szkodliwość przysłowiowego “co autor miał na myśli”, bo nie o sposobie opracowywania, ale o samym kanonie lektur chciałabym dzisiaj napisać.
Do przemyśleń na ten temat skłonił mnie znakomity artykuł Janusza Rudnickiego z pierwszego numeru magazynu “Książki”. Niektóre “perełki” pozwolę sobie zacytować, bo wielka szkoda, żeby nie dotarły one do szerszego grona czytelników mieszkających poza granicami Polski (mam nadzieje, że wkrótce magazyn ten będzie dostępny przynajmniej w wersji elektronicznej).
Według Rudnickiego szkoła truje lekturami, utwierdzając w przekonaniu wielu młodych ludzi, że czytanie to nic innego, jak żmudna droga przez mękę. Oczywiście w ten sposób skutecznie i długotrwale zabijaja się chęć do czytania czegokolwiek.



A wszystko zaczyna się od indoktrynacji (czyli wypychania nieświadomych główek sztucznym patriotyzmem):
…Zasmarkane jeszcze szczeniaki wchodzą po raz pierwszy do klasy i od razu dowiadują się, kim są (Polakami), czym jest Polska (wszystkim), w co mają wierzyć (w Polskę) i co są jej winni (życie). “Kto ty jesteś?” – to wierszyk na poziomie twórczości plemiennej (…). Ich szczęście (tych dzieci), że w tym wieku jeszcze raczej tępawe, bo wyszłyby z pierwszej klasy ze schizofrenią. Bo zaraz dowiadują się, kim jest Bóg (wszystkim), w co mają wierzyć (w Boga) i jakie zajmuje on miejsce w życiu człowieka (całe).

A przecież lista lektur szkolnych na tym etapie nie wygląda na pierwszy rzut oka tak źle: Pan Kleks, Dzieci z Bullerbyn, Kubuś Puchatek, Koziołek Matołek i Doktor Dolittle (którego – żeby było ciekawiej - w niektórych krajach ocenzurowano ze względu na niepoprawne politycznie sformułowania względem murzynka Bambo). No i czym się tu bulwersować? Zniknęły przecież takie straszydła jak: Antek, Anielka, Nasza Szkapa, czy Janko Muzykant. Czyżby wreszcie ktoś poszedł po olej do głowy i zrozumiał, że makabra w postaci dziecka wkładanego półżywcem do pieca chlebowego, albo umęczonego na śmierć zwierzęcia jest dla wrażliwego młodego umysłu co najmniej zbędna, żeby nie powiedzieć traumatyczna? A może chodzi o to, żeby zaszokować tak, by sceny te wyryły się w pamięci na całe życie? To dopiero nazywa się pisarski wyczyn! Z kanonu, który ja sama pamiętam z tamtego okresu zachowała się jednak – jak się okazuje nieśmiertelna – sierotka Marysia, która na spółkę z nowatorskimi (ale religijnie przytłaczającymi) Patykami i Patyczkami ks. Twardowskiego rzeźbi światopogląd małych czytelników.

Lektury uzupełniające uzupełnią obraz powyższego świata, czyli Polski, czyli świata, o rzecz fundamentalną. Otóż cały świat, czyli Polska, to jedna wielka wiocha. (Z wyjątkiem jednego miasta, ale ono sie nie liczy, bo ono w ”Gdy miasto śpi” śpi). Co świadczy dobitnie o naszej proweniencji. Jej świadkiem koronnym jest słonko w “Co słonko widziało” Konopnickiej. W raporcie o ziemi widzianej z góry, słonko nie dostrzegło ani jednego miasta. Nie ma nawet najmniejszej o nim wzmianki, co oznacza, że albo go naprawde nie ma, albo słonko jest ślepe na jedno oczko. 

A co się dzieje, kiedy dzieciaki ostatecznie wyrastają z ciepłych pieleszy? Otóż zaczyna być strasznie:
Wakacje letnie – pisze Rudnicki - są w jednej strony za długie. Z drugiej za krótkie na kurację po lekturach podstawówki i bolesne przejście do gimnazjum. Tym bardziej, że zaraz powieje w nim grozą: “Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, Co to będzie, co to będzie” – Nic nie będzie. Między niebem a ziemią pałętać się będą jakieś duchy. Lekkie, pośrednie, ciężkie, trochę jak kategorie wagowe w boksie.



I dalej pisze:
Wytrzymać tego nie można. Tych wszystkich “Bursztynów”, “Kamieni” (na szaniec), “Balladyn” (…), tej “Zemsty” z podkręconym jak wąs tępego szlachciury zidiociałym humorem, tych papierowych “Syzyfowych Prac”, których tytuł adekwatnie puentuje to, co lansować chce wśród uczniów ciało pedagogiczne.


I znowu dostaje się Mickiewiczowi za te “Dziady”, które ciągną się za uczniem przez kolejne etapy edukacyjne jak nieleczona grypa:
“Dziady, cz. III”? Patos tak pretensjonalny, że jakby ode mnie zależało, wtedy, w ‘68, również ściągnąłbym je z afisza. Czkawki chrystusowej można tu dostać, Chrystus Chrystusa Bogiem tu pogania. I jeszcze ta nieszczęsna biała szata, którą naród polski po wniebowstąpieniu, jak na Chrystusa przystało, pokrywa inne narody (w sensie wyzwala). Ta duchowa i artystyczna pornografia nadaje się dziś na Krakowskie Przedmieście, do recytacji dla przebywających na wolności zdrowo obłąkanych pacjentów Polskiego Zakładu Polskości, a nie do publicznych szkół.

Rudnicki zauważa, że poetycki język naszych wieszczów nie nadaje się do tłumaczenia: Jesli zgodzimy się, że miarą klarowności tekstu jest jego przekladalność, wyjaśni to atforię eksportu twórczości trzech naszych terrorów, pardon, tenorów. W kraju zaś te manieryczne, pozbawione humoru maszynki do mnożenia słów, te niekończące się, splątane wodorosty nużących fraz narażają nieletnich odbiorców na porażenie nerwu twarzowego. (…) Człowiek, kiedy to czyta nie może uwierzyć, że alfabet ma tylko dwadzieścia cztery litery!  Ale język nie jest według mnie jedynym powodem dla którego ten kanon polskiej literatury nie trafił nigdy pod międzynarodowe strzechy. Nie sądzę by kogoś interesowała, a już na pewno porwała narcystyczna wizja Polski jako wybawiciela narodów.

Zgadzam się, że lektury powinny porywać. Powinny być inteligentną rozrywką, a nie skansenem narodowych kompleksów, żalów i ksenofobicznych roszczeń. Może rozsądniej byłoby przenieść niektóre fragmenty dzieł wieszczów na lekcje historii? Tam w otoczeniu dat, bitew i chwalebnych biografii nabiorą one głebszego znaczenia, uzupełnią fakty o emocje, i jak by nie było, relacje z pierwszej ręki.

W miejsce powstałej luki wprowadziłabym książki, które wywołują jakąś reakcję. Chociażby śmiech na przykład, bo zgadzam się, że literatura powinna wywoływać uśmiech – po prostu, śmiech – czasami, od czasu do czasu przynajmniej tryskać szampańskim humorem, a nie rzewnymi łzami. Wbrew złudzeniom, którymi naiwnie karmią się niektórzy, coraz trudniej będzie młodym ludziom utożsamić się z problemami opisanymi w takich pozycjach, jak: “Ludzie Bezdomni”, “Nie-Boska Komedia”, czy “Konrad Wallenrod”. To literatura równie wartościowa, jak i martwa – dokładnie tak samo jak języki antyczne. Wychodząc z tego założenia, jak można wymagać, żeby taka lektura poruszała, kształtowała światopogląd, głębiej zastanawiała? Tych książek się nie czyta, ale omawia, w większości przypadków z gotowych opracowań. A wykuta z ten sposób wiedza spływa po uczniach, jak przysłowiowa woda po kaczce. Nie zostaje nic prócz urazu i niechęci do polskiej literatury, albo jeszcze gorzej – do czytania w ogóle. Wiem to z własnego doświadczenia i nawet dzisiaj, bardziej w odruchu bezwarunkowym, niż z premedytacją, wybieram literaturę obcą (niesprawiedliwie, wiem). 



Ale myślę, że nie tylko pan Runicki i ja jesteśmy takimi upartymi przeciwnikami wieszczowych strof. Wystarczy spojrzeć na rankingi internetowej Biblionetki:

• z 50 najniżej ocenianych książek  tylko 12 nie jest lekturami obowiązkowymi lub uzupełniającymi
• w grupie 100 najwyżej ocenianych książek, są tylko 4 lektury, w tym ani jednej polskiego autora (“Rok 1984”, “Zbrodnia i kara”, “Biblia” i“Kubuś Puchatek”)
• na szczycie listy 100 najczęściej ocenianych, czyli najpopularniejszych książek króluje “Mistrz i Małgorzata” (z maturalnego poziomu rozszerzonego) i “Mały Książę” (lektura gimnazjalna). Dalej jest dużo Harrego Pottera, Tolkiena i tzw. bestsellerów. W tej grupie są co prawda 34 lektury, ale 16 z nich to klasyka obca, a 14 (w większości klasyka polska) ma swoje mało zaszczytne miejsce w rankingu 50 najniżej ocenianych książek.

Biblionetka ma ponad 100 tys. użytkowników. A skoro tak, to te liczby bardzo głośno mówią same za siebie. Oj przydałaby nam się nowa lista lektur…
W tą problematykę doskonale wpisuje się pomysł organizatorów akcji Czytamy w Polsce, który ma na celu ułożenie listy 100 książek, które należy przeczytać. Przyłączyłam się chętnie i mimo limitu 10 książek, udało mi się sporządzić mój własny kanon. Jest wiele książek, które czytało mi się znakomicie, ale nie tym starałam się kierować w wyborze. Postanowiłam, że będą to książki, bez których ominęłoby mnie coś ważnego. Moj kanon (wersję minimalistyczną i pełną znajdziecie TUTAJ).

Cytat dnia [Danton Welch]

"Nie przejmuj się zbytnio niedyskrecją, bezsensownością czy banalnością tego, co piszesz. Pozwól aby Czas się tym zajął – albo uśmiercił i ukrył to na zawsze, albo przeciwnie, w magiczny sposób zamienił to w coś nowego, rzadkiego i wcale nie głupiego.”

“Do not worry too much about the indiscretion, foolishness or banality of what you write. Leave Time to take care of it all – either to kill it or hide it for ever, or else to change it in its magical way into something strange and rare and not silly at all”

Denton Welch, 13 września 1946 roku.
Antologia “The Assassin’s Cloak”.

Liczby Charona

Od kiedy czytam po angielsku z czystą przyjemnością i mieszkam w kraju, w którym książki w tym języku są, jakby nie było, koniecznością, postanowiłam wykorzystać wolne chwile urlopu w Polsce na przeczytanie czegoś z moich rodzimych półek. Albo chociażby tego, co w Stanach jakimś cudem nie zostało jeszcze wydane.

“Liczby Charona” Marka Krajewskiego zaanonsowały mi się za pomocą zmyślnej reklamy radiowej w drodze na Mazury, kiedy to człowiek niejako zmuszony jest korzystać z dobrodziejstw wszechpolskich radiostacji popowych, by zabić monotonnię podróżowania rodzimymi drogami. Tak czy inaczej reklama na mnie podziałała. Może dlatego, że wyraźnym kontrastem odbiła się od drażniącego radiowego tła, a może dlatego, że od razu dowiedziałam się, że akcja kryminału dzieje się w Lwowie. A to dla mnie coś nowego. Wróciłam więc z Mazur (gdzie fantastycznie czytało mi się pewnien szwecki kryminał wylegując się na dziobie łódki moich rodziców), pobiegłam do księgarni i przeczytałam…

To moje pierwsze spotkanie w Markiem Krajewskim i na pewno moje wrażenia co do postaci komisarza Popielskiego są świeże. Gdzieś przeczytałam, że odbija się tu echem bohater dotychczasowej serii kryminalnej, którą pisarz umiejscowił w swoim rodzinnym Wrocławiu. Ja tego oczywiście nie odczułam, ale nie mogę wyzbyć się wrażenia, że wiem czego spodziewać się po bohaterach Krajewskiego. Jestem zdecydowaną przeciwniczką dzielenia czegokolwiek (łącznie z literaturą) na to co damskie i męskie. Uważam, że to podział przede wszystkim sztuczny. Czasem jednak mam wrażenie, że coś do mnie wyjątkowo nie przemawia, tak jakbym czuła, że za estetyką, w kontrapunkcie opowieści czai się męskie postrzeganie świata.

Komisarzowi Popielskiemu nie mam właściwie nic do zarzucenia. Nie jest on większym macho, niż mężczyżni tego samego pokroju prawie 100 lat poźniej. Na pewno jest bardziej szarmancki. Ale przecież mamy do czynienia z międzywojennym Lwowem! Pech i nieszczęśliwa ułomność pozwalają spojrzeć na niego jeszcze bardziej wyrozumiałym (żeby nie powiedzieć litościwym) wzrokiem.

Chyba najbardziej raziło mnie w tej powieści okrucieństwo. Nawet niezbyt przyjemna okładka książki zdaje się to potwierdzać. Wiem, że w powieściach o zbrodniach często mamy do czynienia z większą, lub mniejszą jego dozą, niemniej jednak w tym wypadku wydało mi się aż nazbyt dosłowne, prawie…nagie. Oczywiście wiem, że to, co wydaje mi się wadą, dla innych może być jak najbardziej zaletą.

A skoro jestem już przy minusach to wspomnę, że smakoszy kryminałów może też troszeczkę rozczarować intryga. Tempo akcji nie zwalnia, ale wydarzenia zaczynają się w pewnym momencie toczyć dwoma równoległymi torami. Tak, że w końcu charonowy morderca, od którego zaczyna się powieść zepchnięty zostaje na drugi plan. Nie jestem pewna na ile przeszkadza mi taki zabieg, skoro na lewo i prawo jest tyle kryminałów, które mimo popularności nie grzeszą oryginalnością.

Z drugiej strony niekwestionowaną zaletą tego retro-kryminału jest sam Lwów – jego urokliwe parki, mokre ulice i ciemne bary. Zbrodnia w takim mieście nabiera zupełnie innych kolorów. I dla tego chociażby, i przepięknej miękkiej gwary warto przeczytać ten, jakby nie było, interesujący kryminał. 

Kryminalne Lato - Cz. 1

Przyznaje z pokorą, że mam słabość do kryminałów. Wlaściwie każda pora roku jest dobra na porządne morderstwo, ale mimo wszystko to własnie latem towarzystwo sprytnych detektywów wydaje się wyjątkowo kuszące. W tym sezonie prym wiedzie kolejny bohater szwedzkiego wymiaru sprawiedliwości, czyli Kurt Wallander z serii powieści kryminalnych Henninga Mankella.

Nie da się ukryć, że i ja nie potrafiłam oprzeć się urokowi skandynawskich kryminałów. Po Stiegu Larssonie i dwóch niezwykle udanych olandzkich krymiałach Johana Theorina, przyszła kolej na Mankella.

Kierującego skańską grupą dochodzeniową Wallandera nie da się nie lubić. Może przede wszystkim dlatego, że daleko mu do super-policjanta, wymierzającego sprawiedliwość w batmanowskim stylu. To człowiek z krwi i kości – rozwiedziony wielbiciel opery, który ma odpowiedni sweter na każdą temperaturę, skomplikowane relacje z ojcem, problemy z samochodem i wyznaje zasadę: „że jest czas życie i jest czas na śmierć”. Wallander to policjant rzeczywisty, do tego stopnia, że można sobie bez trudu wyobrazić jego alter ego w świecie realnym. To wrażenie pogłebia to, że w swoich kryminałach Mankell dużą uwagę przykłada do precedur policyjnych i żmudnej pracy, której nawet w obecnych czasach nie da się w całości zastąpić wysoko rozwiniętą technologią. Zresztą akcja dzieje się co najmniej 20 lat temu, a więc w czasach kiedy zdolność logicznego myślenia i intuicja podparta doświadczeniem były najważniejszymi narzędziami w rozwiązaniu zagadek kryminalnych. To wszystko sprawia, że mamy do czynienia z kryminałami o nieco staroświeckim charakterze, gdzie akcja może nie toczy w zawrotnym tempie, ale mimo wszystko niezawodnie wciąga. A to oczywiście, obok udanej postaci Wallandera jest moim zdaniem najwiekszym atutem powieści Mankella.

„PIĄTA KOBIETA”

Pewnej ciepłej, afrykańskiej nocy dochodzi do okrutnego zabójstwa czterech zakonnic i piątej kobiety, która okazuje się szwedzką turystką. Zbrodnia ta zapoczątkuje serię ponurych wydarzeń w odległej Szwecji, gdzie policja z Kurtem Wallanderem na czele rozpocznie pościg za tajemniczym mordercą. Rozrzucone elementy układanki w końcu jednak złączą się w logiczną całość, a tytułowa piąta kobieta ujawni się w podwójnym znaczeniu.

„MORDERCA BEZ TWARZY”

Pewnej zimowej nocy, na prowincji niedaleko Ystad zostaje popełnione brutalne morderstwo. Ofiarami są starsi ludzie, którzy wydają się nie mieć żadnych wrogów. Policja ma więc problem ze znalezieniem sensownego motywu. Jedynym punktem zaczepienia są ostatnie słowa umierającej kobiety. Czy to wystarczy by znaleźć sprawcę?

„PIRAMIDA I INNE OPOWIADANIA Z KURTEM WALLANDEREM”
(„Pierwsza Sprawa Wallandera”, „Mężczyzna w Masce”, „Mężczyzna na Plaży”, „Śmierć Fotografa”, „Piramida”)

Zbiór rozrzuconych w czasie opowiadań stanowiących dopełnienie serii o Wallanderze. Jedne ciekawsze („Pierwsza Sprawa Wallandera”), inne mniej („Mężczyzna w Masce”, „Mężczyzna na Plaży). Tutułowe opowiadanie „Piramida” jest zdecydowanie najlepsze. Może dlatego, że jego dłuższa forma pozwoliła na rozbudowanie wątków. Znowu też mamy do czynienia z podwójnym znaczeniem tytułu (tak jak w „Piątek Kobiecie”) co jest dosyć przyjemnym zabiegiem literackim.

Co stanie się z książką?

Koniec z moimi niewinnymi wycieczkami do księgarni na przerwie lunchowej! Koniec ze zniżkami 30-40 procentowymi... Borders - jedna z dwóch największych sieci księgarni w Stanach zamyka swoje drzwi na dobre. Nie wiadomo co najbardziej przyczyniło się do upadku 40-letniej firmy: kryzys ekonomiczny, fatalne zarządzanie, czy konkurencja księgarń internetowych. Wiadomo jednak, że nie jest to najlepsza wiadomość dla zwolenników książki drukowanej. Duże sieci przez wiele lat dominowały rynek czytelniczy, tak samo jak supermarkety wykończyły większość małych, prywatnych sklepów spożywczych. I teraz kiedy z krajobrazu znikną setki księgarń Borders, powstanie zauważalna pustka. Mowi się, że nie wszystkich opuszczonych klinetów uda się przygarnąć konkurencji: sieci Barnes & Nobles, czy internetowemu Amazon. Co więc z nimi się stanie? Może po prostu będą czytać mniej, bo trudniej bedzie wpaść do księgarni o tak, przy okazji?

Wiadomość o zamknięciu Borders zasmuciła mnie bardzo mimo tego, że wcale nie popieram wielkich korporacji. Bo raczej wątpliwa jest wizja powstania na miejsce Borders małych, prywatnie zarządzanych księgarni. Zostaną oczywiście antykwariaty, ale ich atmosfera nie do wszystkich przemawia. Księgarnie Borders były bowiem nie tylko sklepami z książkami, przy wielu z nich działały kluby ksiażki i kąciki dla dzieci, a kawiarnie przyciągały ludzi, przez co jakby nie patrzeć, namawiały do obcowania z książką. To własnie te wielkie księgarnie przejęły pałeczkę od dawnych czytelni i bibliotek, będąc miejscem gdzie miłośnicy czytania, nawet całkowicie sobie obcy, mogą się spotkać by wspólnie powdychać książkowy kurz.

Jaka więc wizja nas czeka? Kiedy na rynek zaczeły wchodzić jeden po drugim elektroniczne tablety, potraktowałam tą nowość bez większej obawy, sądząc, że zawsze będzie wystarczająco wielu zwolenników tradycyjnej książki papierowej. Teraz zaczynam wierzyć, że istnienie książki drukowanej może być jednak zagrożone. Czy tak jak tygrysy musi być ona objęta programem zapobiegającym jej całkowitemu wyginięciu? A może książka papierowa awansuje do statusu produktu luksusowego? Wiele wzkazuje na to, że książki elektroniczne w dużej mierze wyprą te tradycyjne. Wiadomo przecież, że książka, którą można sobie sciągnąć przez internet jest czystym zyskiem w przeciwieństwie do zalegających na półkach, w magazynach i wydawnictwach książek drukowanych. Może kiedyś dojdzie do tego, że aby mieć papierową książkę trzeba będzie zamówić wydrukowanie jej na specjalne zamówienie. Pewnie sprytny marketing w kolorowej i atrakcyjnej formie uprzyjemni nam ten proces pozwalając wybrać rodzaj papieru, czcionki, ilość ilustracji. Oczywiście za odpowiednią opłatą.

Czy tylko ja nie chcę żeby książka stała się luskusem, tak jak w dawnych czasach, kiedy posiadanie biblioteki było przywilejem bogatych?
Poza tym żaden, nawet najbardziej wyszukany program internetowy nie zastąpi mi nieśpiesznych spacerów po księgarni. Po wiele książek nie sięgneła bym, gdyby ktoś odłożył je na miejsce, albo gdyby nie leżała mi tak dobrze w ręku.

Moje ulubione polowania

Okazuje się, że biblioteki otrzymują regularnie całkiem spore ilości używanych książek w postaci darowizny. Ludzie przeprowadzają się, ludzie umierają – pozostaje po tym dobytek, także w postaci książek. Problem polega na tym, że bibliotekom nie wolno tych książek wypożyczać, bo prawa autorskie nakazują im kupować książki po wyższej cenie, z racji tego, że udostępniane są publicznie. Dlatego dwa razy do roku, wiosną i jesienią, biblioteka w Media organizuje 3-dniową wyprzedaż darowanych książek, z której to dochód przeznaczany jest na uzupełnianie zbiorów bibliotecznych. Zasada jest prosta: pierwszego dnia książki są w różnych cenach – od 2 do 5 dolarów za sztukę, drugi dzień: wszystkie książki, niezależnie od rozmiaru kosztują 1 dolara, dnia trzeciego książki wynosi się w pięciodolarowych torbach. To, czego zupełnie się nie spodziewałam to bardzo ciekawy wybór. Wyprzedaż zorganizowana została w dwóch budynkach. Duża sala w pierwszym budynku pozwoliła na zgromadzenie książek dla dzieci, różnych albumów, książek o gotowaniu, muzyce, ogrodnictwie, sztuce, itd. Można było też poszperać w płytach winylowych i CD. W centralnej cześci sali ustawione były 3 długie stoły z literaturą w wydaniu kieszonkowym. Porządnie wydane książki były w budynku drugim, gdzie również można było znaleźć książki hisotryczne, psychologiczne, filozoficzne, podróżnicze, itd. Było troche tłoczno i nieprzyjemnie ciasno, ale opłaciło się. W sobotę przynieśliśmy do domu jedno pudło i dwie duże torby książek. A w niedzielę, w wyniku mojego samodzielnego polowania, wróciłam bogatsza o 11-tomową stertę. Chyba najbardziej dumna jestem z “upolowania” ponad stuletniej książki z utworami Mozarta, prawie pierwszego wydania (dodruk pierwszego wydania z 2006 roku) “The Night Watch” z autografem autorki, a także z podręcznika kreatywnego słuchania muzyki klasycznej, dzieki któremu z wielką przyjemnością przypomnę sobie zajęcia ze szkoły muzycznej.

A oto pełna lista:

* Mark Haddon: “The Curious Incident of the Dog in the Night-Time” (Dziwny Przypadek Psa Nocna Porą) – książka ta znalazła się na liście marcowej World Book Night. Zaintrygował mnie pomysł chłopca, który postanawia rozwiązać zagadkę zabitego psa. Mały detektyw jest inteligentnym introwertykiem, który nie lubi koloru żółtego.

* Andrea Camilleri: “The Shape of Water” (Kształt Wody) – włoski kryminał osadzony w sycylijskiej scenerii. Zaskakująco apetyczny kąsek wypatrzony przez J.

* Lee Child: “Killing Floor” (Poziom Śmierci) – kolejna pozycja z listy World Book Night. Kryminał amerykański polecany w ojczyźnie Agathy Christie. Chociaż nie przepadam za amerykańskimi thillerami to w tym przypadku postanowiłam zaryzykować.

* Rebecca Wells: “Divine Secrets of the Ya-Ya Sisterhood” (Boskie Sekrety Siostrzanego Stowarzyszenia Ya-Ya) – książka, którą rozważałam w ramach jednego z wyzwań czytelniczych. Książka o kobietach, książka o przyjaciółkach. Wesoła i wzruszająca. Czyli coś lekkiego na ciężkie sierpniowe popołudnia.

* William Alexander: “The $64 Tomato” (Pomidor za 64 dolary) – zabawna relacja o przygodach związanych z uprawianiem ekologicznego ogrodu

* Kate Atkinson: “Case Histories”: (Historie Jednej Sprawy) – również z listy World Book Night. Detektyw Brodie odkrywa to, w jaki sposób trzy pozornie niezwiązane ze sobą historie splatają się.

* Khaled Hosseini: “A Thousand Splendid Suns” (Tysiąc Wspaniałych Słońc") – polecana powieść autora “Chłopca z Latawcem”

* Isasbel Allende: “Portrait in Sepia” (Portret w Sepi) – “Dom Duchów” zachwycił mnie i obiecałam sobie, że kiedyś na pewno wrócę do Allende. Brakuje mi jeszcze tomu pierwszego – “Córka Fortuny”.

* Peter Tompkins, Christopher Bird: “The Secret Life of Plants” (Sekretne Życie Roślin)

* Edwin J. Stringham: “Listening to Music Creatively” (Kreatywne słuchanie muzyki) – przewodnik po muzyce klasycznej. Wszechstronny i bardzo przyzwoity merytorycznie, ale niekonwencjonalny,  bo niechronologiczny. Każdy rozdział zajmuje się innym zagadnieniem muzycznym, podaje odpowiadające mu formy wyrazu muzycznego i przykłady. Szczegółowe opisanie utworów uczy bardziej świadomego słychania muzyki. 

* “Fundamentals of Musicianship: Book 1 and 2” (Podstawy Muzykoznawstwa) – starodawna (1937 i 1940 rok wydania ), ale bogato ilustrowana teoria muzyki. To niezwykłe, jak niedaleko jest zapisowi muzycznemu do matematyki…

I na koniec moja największa duma: Sonaty W. A. Mozarta. Nie jestem pewna roku wydania, ale na pewno nuty te mają conajmniej 117 lat, skoro dedykacja datowana jest na 19 lutego 1894 roku…

Książkowe rytuały

Kto kocha czytać, temu nie jest obce celebrowanie książki samej w sobie. Polujemy, kolekcjonujemy, wypożyczamy. W niemal magiczny sposób powiększamy przestrzeń w której mieszkamy, śpimy i jemy tak, żeby zmieścić wiecej i wiecej. Organizujemy półki w porządku alfabetycznym, lub zgodnie z naszym prywatnym, trochę zakręconym kodem. Wciąż wykradamy czas z prozaicznej rzeczywistości na przeczytanie paru stron, czy też dla tego jednego rozdziału. Na samym początku tej listy rytuałów jest zdobycie książki, na co – jak wiadomo - jest wiele ekscytujących sposobów. Oto one:

1) Kupowanie książki w księgarni komercyjnej
Wydawało by się, że jest to rozwiązanie najbardziej oczywiste, chociaż najdroższe i niekoniecznie skuteczne. Sprawdza się najlepiej, kiedy czekamy na kolejną powieść ulubionego autora, albo następną część sagi. Poza tym nowe książki, jak świeży chleb, kuszą zapachem.

2) Wypożyczanie z biblioteki
Sposób najtańszy, bo darmowy. Poza tym nie musimy sie zastanawiać gdzie upchniemy kolejny tom, skoro wypożyczona książka jest u nas gościem na krótko (a przynajmniej powinna być). Minusem bibliotek jest to, że często mają ograniczone zasoby, a do popularnych książek ustawiają się kolejki. A jak już się doczekamy, to trzeba wyrobić się z przeczytaniem w określonym czasie. Sam stres!
Już dużo bardziej lubię…

3) Pożyczanie książki od znajomej osoby
Takie książki czyta się zazwyczaj z polecenia – często wiemy czego możemy się spodziewać. Słuchamy z zaciekawieniem przed przeczytaniem, potem rozmawiamy i dzielimy się wrażeniemi. Bardzo przyjemny i towarzyski sposób.

4) Prezent
Podarowana książka może bardzo ucieszyć, ale też prawdziwie zaskoczyć. Zwłaszcza kiedy okazuje się, że samych siebie zaskoczyliśmy czytając coś, co pomimo wątpliwości okazało się całkiem ciekawe. Lubię dostawać książki pod choinkę - nie tylko ładnie wyglądają zapakowane w zgrabne paczuszki, ale też świetnie wpisują się w atmosferę świątecznego, zimowego wieczoru.

5) Kupowanie w księgarni internetowej
Przede wszystkim wygodne, relatywnie tanie i nadzwyczaj skuteczne. Nie musimy dostawać skurczu szyi przeszukując kolejne półki, często i tak nie znajdując tego, czego szukamy już od jakiegoś czasu. Wybór mamy wielki, można także przebierać w wydaniach. Chociaż za książkę (i wysyłkę) trzeba oczywiście zapłacić, nigdy nie mogę oprzeć się złudzeniu, że paczka, którą właśnie dostałam jest podarunkiem, albo niespodzianką.

6) Szperanie w antykwariacie
Na taką książkę trzeba sobie zapracować. Przeszukać rzędy ciasnych, zakurzonych półek, przerzucić sterty świeżo dostarczonych książek w jakimś pudełku w kącie, wspinać się po chwiejących drabinkach, by wreszcie wypatrzyć upragnioną książkę pod stertą innych na samym szczycie półki. I wysuwając ją delikatnie modlić się do bibliofilskich bogów, żeby ta napuchnięta opowieściami piramida nie runeła nam na głowę…  Taaak, wyprawa do antykwariatu może być prawdziwą przygodą. Pomijając bardzo apetyczne ceny książek, należy również wspomnieć o tym, że miejsca te często funkcjonują na krawędzi organizacji non profit; innymi słowy prowadzone są nie tyle dla zysku, co z pasji. Dlatego w antykwariacie można nie tylko zasięgnąć dobrej rady, ale też gaworząc radośnie o książkach z właścicielem, zapomieć na chwilę o żyjącym pod dyktando zegara świecie na zewnątrz.

7) Polowanie na wyprzedażach bibliotecznych
Czyli wersja antykwaryczna do kwadratu. Sposób, który właśnie odkryłam dzięki Keri, naszej uśmiechniętej przyjaciółce z Media i który opisuję szerzej w jutrzejszej odsłonie.
PS. Co ciekawe, o ile nie lubię czytać książek wypożyczanych z biblioteki, tak nie przeszkadzają mi książki z drugiej ręki. Może dlatego, że książki biblioteczne są jak tłum - anonimowe, w przeciwieństwie do książek spersonalizowanych dedykacjami i datami. Czasem nawet, pomiędzy kartkami można znaleźć starą pocztówkę, która służyła za zakładkę, albo jakieś notatki. Takie książki mają według mnie dwie historię: tą pierwszą - opowiedzianą przez autora, i kolejne – tworzone przez czytelników.

Czytamy razem, czytamy głośno

Marzec to okres zawieszenia. Zmęczeni zimnem i szaro-burą paletą barw, w pełnej gotowości czekamy na wiosnę, na ten cud odrodzenia, widowisko, które każdego roku zachwyca tak, jakby odbywało się po raz pierwszy.

W sercu jest więc już wiosna. Trochę na wyrost jednak, bo pogoda raczej nie nadąża za naszymi oczekiwaniami.

Ale marzec to nie tylko przedwiośnie i radość z wyraźnie dłuższych dni. Okazuje się, że początek miesiąca można śmiało ogłosić nieformalnym międzynarodowym tygodniem książki. A to za sprawą dwóch wydarzeń: Światowej Nocy Książki (World Book Night) odbywającej się 5 marca i Światowego Dnia Głośnego Czytania (World Read Aloud Day) – 9 marca.

Pomysł World Book Night narodził się podczas debaty w ramach Book Industry Conference odbywającej się w maju 2009 roku w Cambridgeshire (Anglia). Od tamtego momentu idea dojrzewała, zyskując po drodze coraz szersze poparcie ze strony wydawnictw i mediów. Dzisiaj, w przeddzień całego wydarzenia, milion książek czeka na rozdanie przez ochotników, którzy mieli do wyboru 25 tytułów. Na liście znalazły się między innymi: “Połówka Żółtego Słońca”, “Miłość w Czasach Zarazy”, “Złoty Kompas”, “Na Zachodzie Bez Zmian”, a także “Złodziejka” Sarah Waters (pełna lista tutaj). Bardzo żałuję, że nie mogę wziąć udziału w tej wspaniałej inicjatywie, chętnie podarowałabym komuś (najlepiej nieznanej osobie – co sugerują pomysłodawcy) jedną z książek i z taką samą przyjemnością dałabym się namówić na jedną z nieznanych mi powieści. Na pocieszenie postanowiłam uczcić całą ideę wybierając do przeczytania parę książek z listy:

• “Case Histories” - Kate Atkinson
• “Killing Floor” – Lee Child
• “The Curious Incident of the Dog in the Night-Time”–Mark Haddon
• “Cloud Atlas” – David Mitchell
• “One Day” -  David Nicholls
• “Dissolution” – C. J. Sansom

Z niecierpliwością też będę czekać na relację z tego ciekawego wydarzenia. 

Drugim wydarzeniem, o którym wspomniałam jest World Read Aloud Day, zaplanowany na 9 marca. Inicjatywa ta powstała na łonie nowojorskiej organizacji non-profit LitWorld, której głównym celem jest promowanie edukacji, jako czynnika niezbędnego do poprawienia sytuacji dzieci na całym świecie; zarówno w krajach Trzeciego Świata, jak i w mniej nieuprzywilejowanych cześciach USA. I tak, w następną środę, LitWorld zaprasza nas wszystkich do czytania na głos; nie tylko w czytelniach i szkołach, ale też kameralnie, w gronie rodziny, czy przyjaciół. Wszystko po to, by przypomnieć, że w naszym nowoczesnym świecie XXI wieku, nadal są setki tysiecy ludzi, którzy nie potrafią napisać swojego imienia. Dlatego nie jest to tylko hołd złożony książce i uleczającym właściwościom dobrej opowieści, ale także apel o szansę na lepszą przyszłość dla dzieci, zwłaszcza tych z ubogich rejonów świata.   

PS. Podczas, gdy 759 milionów ludzi na świecie nie czyta, bo nie potrafi (najwiekszy odsetek stanowią mieszkańcy Afryki, a 2/3 tej grupy stanowią kobiety), aż 56% Polaków nie czyta z wyboru. Chociaż przepaść pomiędzy nami  jest wielka (żeby to sobie uświadomić wystarczy zobaczyć tą szczerą radość afrykańskich dzieci, tyko z tego, że dano im szkołę), to dla nas wszystkich, bez różnicy lepsza edukacja oznacza lepsze jutro.

“Córka Czasu”–Josephine Tey

“Truth is the daughter of time” – tym pięknym przysłowiem zaczyna się, nasłynniejsza powieść Joesphine Tey. Całkiem słusznie, bo zagadka kryminalna okazuje się mieć kilkaset lat, a główni podejrzani, naoczni świadkowie i ofiary żyją już tylko raczej niechcianym życiem w podręcznikach historii.
Warto pamiętać, że “Córka Czasu” powstała na długo przed modą na historyczne zagadki, do tego w kraju, gdzie wrodzona powściągliwość wydaje mi się kłócić z sensacyjnym pomysłem szukania alternatywnej historii Magdy Magdaleny. Za to dostajemy dosyć nietypową powieść kryminalną, w dodatku napisaną w bardzo elegancki sposób.

Chyba nie ma lepszej okoliczności sprzyjającej rozwiazaniu zagadki historycznej jak przymusowa rekonwalescencja. Zwykły śmiertelnik zadowoli się pewnie krzyżówkami albo telewizją (co w dzisiejszych czasach jest bardziej prawdopodobne), można też nadrobić kilkuletnie zaległości czytelnicze. Unieruchom jednak detektywa Scotland Yardu na parę miesięcy – i możesz liczyć na to, że A) albo złamie sobie drugą nogę próbując wrócic do normalnego życia dużo wcześniej niż to wskazane, albo B) rozwiąże jedną z tych cold cases, na której złamał sobie ząb niejeden detektyw (tudzież historyk). Ale nawet w tym względzie Tey trochę zaskakuje (pewnie niektórych też rozczarowuję), bo opowieść skupia się prawie wyłącznie na procesie dochodzenia do prawdy, dedukcji, naśmiewając się nawet delikatnie z tych, którzy niecierpliwie czekają do ostatnich stron by dowiedzieć się, że mordercą jest ktoś, kogo nikt nie podejrzewał.

Pomijając nieszcześliwą postać króla Ryszarda III, książka składa przede wszystkim hołd ludzkiemu umysłowi, przypominając, że rozwiązywanie zagadek intelektualnych daje ogromną satysfakcje, nieporównywalnie większą do tak wielu rozrywek, którymi zarzuca nas dzisiejszy świat. Oprócz tego podobała mi się dosadność z jaką Tey rozprawiła się z wszechwiedzącymi, a jednocześnie tak niedoskonałymi i po prostu nudnymi książkami historycznymi i podręcznikami. Sama znam parę osób, które zostały zrażone do historii właśnie z tych dwóch powodów. Warto pamiętać, że historia w założeniu nie powinna być zbiorem niepodważalnych faktów i doktryn, ale raczej przyrodnią siostrą prawdy, a ta według wspomnianego przysłowia jest córką czasu.

Ryszard III